EN 1090 Uygulama Sınıfları (EXC1-EXC4) Ve 1090-1 / 1090-2 Farkı
EN 1090, AB'de taşıyıcı çelik ve alüminyum elemanların piyasaya arzı için Yapı Malzemeleri Tüzüğü (CPR) kapsamında zorunlu olan CE belgelendirmesinin temelidir. İki kavram sık karıştırılır: EN 1090-1 uygunluk değerlendirmesi ve CE işaretleme çerçevesidir (köşe taşı), EN 1090-2 ise çelik yapıların teknik imalat kurallarını verir. İmalatın hangi sıkılıkta yapılacağını belirleyen şey ise uygulama sınıfı (EXC) seçimidir.
Sahada en çok karşılaştığımız kafa karışıklığı, "EN 1090 belgesi aldık, ama EXC'yi kim seçecek?" sorusudur. Yanıt kısadır: uygulama sınıfını üretici değil, tasarımcı belirler. Seçilen sınıf, kaynaktan muayeneye, izlenebilirlikten personel yeterliliğine kadar tüm imalat zincirinin sıkılığını tek başına değiştirir. Aşağıda EXC1-EXC4 ayrımını, sınıfı kimin neye göre seçtiğini ve 1090-1 ile 1090-2'nin neden farklı işler olduğunu somutlaştırıyoruz.
EN 1090-1 ve EN 1090-2 Farkı
Standart ailesi tek bir belge değil, birbirini tamamlayan parçalardan oluşur. Aralarındaki rolü ayırmak, belgelendirme sürecini doğru kurmanın ilk adımıdır.
| Bölüm | Kapsam | Ne işe yarar |
|---|---|---|
| EN 1090-1 | Uygunluk değerlendirmesi ve CE işaretleme | Fabrika Üretim Kontrolü (FPC) ve performans değerlendirmesinin çerçevesi; DoP ve CE bu bölüme dayanır |
| EN 1090-2 | Çelik yapıların teknik kuralları | Kesme, şekillendirme, kaynak, montaj ve muayene şartları; uygulama sınıfı gereklilikleri burada tanımlıdır |
| EN 1090-3 | Alüminyum yapıların teknik kuralları | Alüminyum taşıyıcı elemanlar için 1090-2'nin karşılığı |
Kısaca: 1090-1 "uygun musun, CE işaretleyebilir misin" sorusunu yönetir; 1090-2 "çeliği nasıl imal edeceksin" sorusunu yanıtlar. Bir üretici CE işaretleme hakkını 1090-1 üzerinden kazanır, ama o işaretin arkasındaki imalat kalitesini 1090-2'deki kurallarla ispatlar. EN 1090 belgelendirmesinin tüm çerçevesini EN 1090 belgesi sayfamızda topluca ele alıyoruz.
Uygulama Sınıfı (EXC) Nedir?
Uygulama sınıfı, bir çelik elemanın taşıdığı riske göre imalata uygulanacak gereklilik seviyesidir. Dört kademe vardır ve sıkılık artarak ilerler: EXC1 < EXC2 < EXC3 < EXC4. Sınıf yükseldikçe kaynak kalite yönetimi, tahribatsız muayene oranı, izlenebilirlik ve personel yeterlilik şartları ağırlaşır.
Sınıfı belirleyen üç girdi vardır: yapının maruz kaldığı sonuç sınıfı (göçmenin can ve ekonomik etkisi), servis kategorisi (statik mi, yorulma ve sismik yük mü) ve üretim kategorisi (kaynaklı/yüksek mukavemetli imalatın karmaşıklığı). Bu üç eksenin kesişimi, tasarımcının atayacağı EXC değerini verir.
EXC tasarımcı kararıdır, üretici tercihi değil. Proje şartnamesinde bir uygulama sınıfı belirtilmemişse varsayılan olarak EXC2 kabul edilir. Bina iskeletleri, platform, merdiven ve çoğu konstrüksiyon işi pratikte EXC2 ile yürür. Üretici, kendi başına sınıfı düşürerek maliyet azaltamaz; eksik şartnamede doğru sınıfı netleştirmek müşavir ile imalatçının ortak sorumluluğudur.
EXC1, EXC2, EXC3, EXC4 Karşılaştırma Tablosu
Aşağıdaki tablo, dört sınıfın risk profilini, tipik yapı örneklerini, kaynak-muayene sıkılığını ve karşılık gelen kaynak kalite yönetim seviyesini özetler.
| Sınıf | Risk / Örnek yapı | Kaynak-muayene sıkılığı | Tipik EN ISO 3834 seviyesi |
|---|---|---|---|
| EXC1 | Düşük risk; tek katlı tarım yapısı, basit korkuluk, hafif statik yük | Görsel muayene esas; sınırlı tahribatsız muayene; temel kaynak kontrolü | EN ISO 3834-4 (temel) |
| EXC2 | Orta risk; bina çelik iskeleti, platform, sanayi yapısı (en yaygın varsayılan) | Tanımlı oranda tahribatsız muayene; WPS/WPQR kayıtları; izlenebilirlik | EN ISO 3834-3 (standart) |
| EXC3 | Yüksek risk; köprü, stadyum, yüksek bina, yorulma yükü olan yapılar | Artan tahribatsız muayene oranı; sıkı izlenebilirlik; kaynak koordinatörü zorunlu | EN ISO 3834-2 (kapsamlı) |
| EXC4 | Çok yüksek risk; göçmenin felaket sonucu doğurduğu özel köprü, ana taşıyıcılar | En yüksek muayene yoğunluğu; tam izlenebilirlik; en kıdemli kaynak personeli | EN ISO 3834-2 (kapsamlı) |
Tablodaki son sütun, EXC'nin neden tek başına bir "sınıf" olmadığını gösterir: seçilen sınıf, gerekli kaynak kalite yönetim seviyesini doğrudan tetikler. Seviyelerin somut farkını ISO 3834-2, 3 ve 4 farkı sayfamızda madde madde açıklıyoruz.
EXC Seçimi Kaynak ve Muayene Şartlarını Nasıl Değiştirir?
Uygulama sınıfı, kâğıt üzerinde bir etiket değil; atölyedeki günlük pratiği belirleyen mühendislik kararıdır. Sınıf yükseldikçe şu kalemler ağırlaşır:
- Kaynak kalite yönetimi: EN 1090-2, kaynaklı imalatta EN ISO 3834'e uyumu zorunlu kılar. EXC2 genelde 3834-3 ister; EXC3 ve EXC4 ise 3834-2 seviyesini gerektirir. Kaynak varsa EN ISO 3834 bir tercih değil, 1090'ın ön şartıdır.
- Tahribatsız muayene (NDT): Görsel muayene tüm sınıflarda esastır; radyografik, ultrasonik ve penetrant muayene oranları sınıf yükseldikçe artar.
- Personel yeterliliği: Kaynakçı sertifikaları, kaynak prosedür onayları (WPS/WPQR) ve yüksek sınıflarda atanmış kaynak koordinatörü şartı devreye girer.
- İzlenebilirlik: Malzeme sertifikalarından kaynak kayıtlarına kadar dokümantasyon, EXC1'de hafifken EXC4'te tam izlenebilirliğe dönüşür.
Sınıfı yanlış (gereğinden düşük) seçmek uygunsuzluk riski, gereğinden yüksek seçmek ise gereksiz maliyet doğurur. Doğru sınıf, tasarım girdileriyle imalat kabiliyetinin örtüştüğü noktadır.
FPC ve CE İşaretleme Zinciri
Uygulama sınıfı imalatın "nasıl"ını belirlerken, piyasaya arz hakkı Fabrika Üretim Kontrolü (FPC) üzerinden kazanılır. FPC, üreticinin imalatı sürekli ve tutarlı biçimde standarda uygun ürettiğini kanıtlayan kalıcı sistemdir ve EN 1090-1 kapsamında şarttır.
Süreç şu sırayla işler: üretici FPC sistemini kurar ve kaynak yönetimini ilgili EN ISO 3834 seviyesine oturtur; onaylanmış kuruluş FPC'yi denetleyip belgelendirir; üretici buna dayanarak Performans Beyanı (DoP) yayınlar ve ürüne CE işareti uygular. Tüm adımların pratik akışını EN 1090 belgesi nasıl alınır sayfamızda anlatıyoruz.
Danışman ve Belgelendirici Ayrımı
İki rolün karıştırılması, sürecin en sık tıkandığı yerdir. DIM Danışmanlık bir danışmanlık firmasıdır; belgeyi vermez, sürecin kurulmasını ve yönetilmesini üstlenir.
| DIM Danışmanlık (danışman) | Onaylanmış / akredite kuruluş (belgelendirici) |
|---|---|
| Sonuç ve servis kategorisinden doğru EXC sınıfının netleştirilmesi | FPC sisteminin bağımsız denetimi ve belgelendirilmesi |
| FPC sisteminin, WPS-WPQR ve kaynak koordinasyonunun kurulması | Sürecin standarda uygunluğunun tarafsız onayı |
| Teknik dosyanın hazırlanması ve başvurunun yönetilmesi | Belgenin (sertifikanın) düzenlenmesi |
Belgeyi ve CE'yi her zaman bağımsız bir kuruluş verir; danışman ile belgelendirici aynı firma olamaz. Söz konusu ayrım, belgenin geçerliliği ve tarafsızlığı için yapının temelidir.
EN 1090 Maliyetini Belirleyen Kalemler
Net bir tutar vermek doğru olmaz; maliyet, projenin teknik girdilerine göre değişir. Teklifleri sağlıklı karşılaştırmak için maliyeti belirleyen kalemlere bakmak gerekir.
| Kalem | Maliyeti nasıl etkiler |
|---|---|
| Seçilen uygulama sınıfı (EXC) | Yüksek sınıf, daha fazla muayene ve daha kıdemli personel demektir |
| Kaynak hacmi ve EN ISO 3834 seviyesi | 3834-2 gerektiren işler, 3834-3/4'e göre daha kapsamlı sistem ister |
| Tahribatsız muayene (NDT) oranı | Radyografik/ultrasonik muayene yoğunluğu doğrudan maliyete yansır |
| Atölye büyüklüğü ve mevcut sistem olgunluğu | Sıfırdan kurulum, mevcut kalite sistemini iyileştirmeye göre daha emek ister |
| Onaylanmış kuruluş denetim ücreti | Belgelendiriciye ödenen, danışmanlıktan ayrı bağımsız kalemdir |
EXC sınıfını şartnameden teyit etmeden teklif kıyaslamayın. Aynı yapı için EXC2 ve EXC3 teklifleri farklı işleri kapsadığından doğrudan karşılaştırılamaz. Önce sınıfı sabitleyin, sonra fiyatı konuşun.
Çelik imalatınız için doğru uygulama sınıfını belirleyip FPC ve kaynak sistemini kurmaya hazırsanız, süreci baştan sona birlikte planlayabiliriz.
