AS9100 Belgesi Nedir? Havacılık, Uzay Ve Savunma Için Kalite Yönetim Sistemi

AS9100 belgesi; havacılık, uzay ve savunma sanayisinde faaliyet gösteren kuruluşlar için IAQG tarafından yönetilen ve SAE International tarafından yayımlanan kalite yönetim sistemi standardıdır. Temelini ISO 9001:2015 oluşturur; üzerine uçuş emniyeti, konfigürasyon yönetimi, sahte parça önleme, izlenebilirlik ve ilk ürün muayenesi (FAI) gibi havacılığa özgü ek gereklilikler eklenir. Güncel revizyon AS9100 Rev D (9100:2016) olup Avrupa'da EN 9100, Asya'da JISQ 9100 olarak aynı teknik içerikle uygulanır. Belge 3 yıl geçerlidir, yıllık gözetim denetimleriyle sürdürülür ve TUSAŞ, TEI, ROKETSAN, ASELSAN ile Boeing, Airbus, Lockheed Martin tedarik zincirine girmenin fiili ön şartıdır.

DIM Danışmanlık olarak havacılık ve savunma sanayisine parça ve hizmet üreten firmaları AS9100 belgelendirmesine hazırlıyoruz. Sahada en çok karşılaştığımız soru, "ISO 9001 belgemiz var, AS9100'e gerçekten gerek var mı?" sorusudur. Cevap nettir: havacılık tedarik zincirinde ISO 9001 gereklidir ama yetersizdir. Bu rehberde AS9100'ün ne olduğunu, ISO 9001'den farkını, 9110 ve 9120 ile ilişkisini, OASIS ve NADCAP kavramlarını, adım adım belgelendirme sürecini ve DIM Danışmanlık'ın bu süreçteki rolünü tarafsız bir dille açıklıyoruz.

AS9100 Belgesi Nedir? (AS/EN 9100, JISQ 9100)

Tam adıyla AS9100 - Havacılık, Uzay ve Savunma Kuruluşları İçin Kalite Yönetim Sistemi, sektörün kendine özgü emniyet ve izlenebilirlik risklerini yönetmek için geliştirilmiş uluslararası bir standarttır. Standardın metni SAE International tarafından yayımlanır; belgelendirme şeması ve standart ailesi ise Uluslararası Havacılık Kalite Grubu (IAQG) tarafından yönetilir.

AS9100, tüm ISO 9001 şartlarını içerir ve üzerine havacılık endüstrisine özgü ek gereklilikler ekler. Bu nedenle AS9100 belgesine sahip bir firma, otomatik olarak ISO 9001 şartlarını da karşılamış sayılır; ancak tersi geçerli değildir. AS9100, sadece "kaliteli üretim" yapmayı değil; ürün emniyetini, konfigürasyon yönetimini, sahte parça önlemeyi, insan faktörünü ve operasyonel riski güvence altına alır.

AS9100, EN 9100 ve JISQ 9100 teknik içerik olarak özdeştir; yalnızca yayımlandıkları bölgeye göre numara konvansiyonları farklıdır. AS9100 Amerika kıtasında (SAE), EN 9100 Avrupa'da (ASD-STAN), JISQ 9100 ise Japonya/Asya'da kullanılır. Bir bölgede alınan belge, IAQG'nin harmonizasyon ve karşılıklı tanınırlık ilkesi gereği diğer bölgelerde de geçerli sayılır.

AS9100'ün Güncel Revizyonu: Rev D (9100:2016)

Yürürlükteki güncel sürüm AS9100 Rev D, yani 9100:2016'dır. Bu revizyon, ISO 9001'in 2015 sürümüne geçişiyle uyumlu olarak yenilenmiş ve risk temelli düşünce, ürün emniyeti ile sahte parça önleme gibi konuları güçlendirmiştir. Bir teklif veya mevcut bir belgeyi değerlendirirken, sertifikanın güncel revizyona göre düzenlendiğinden emin olmak gerekir. IAQG ileride standart ailesinin önekini "IA" (International Aerospace) olarak güncellemeyi planlamaktadır; bu nedenle teklif aşamasında yürürlükteki revizyonun teyit edilmesi önemlidir.

AS9100 ile ISO 9001 Arasındaki Farklar

Birçok firma "ISO 9001 belgem var, AS9100'e ne gerek var?" diye düşünür. Havacılık ana yüklenicileri için ISO 9001 "gerekli ama yetersizdir". AS9100, ISO 9001'in tüm maddelerini koruyup üzerine havacılığa özgü şartlar ekler. Aşağıdaki tablo, iki standardın temel ayrımını özetler.

Havacılığa Özgü Ek Şartlar

• Ürün ve Uçuş Emniyeti: Ürünün kullanım ömrü boyunca güvenli olmasını sağlayan emniyet yönetimi şartları.
• Konfigürasyon Yönetimi: Ürünün tasarımından bertarafına kadar geçirdiği tüm teknik değişikliklerin kayıt altına alınması.
• Sahte Parça (Counterfeit) Önleme: Tedarik zincirine onaysız veya taklit parça girmesini engelleyen kontrol mekanizmaları.
• İlk Ürün Muayenesi (FAI): Seri üretime geçmeden önce ilk üretilen parçanın AS9102 standardına göre doğrulanması.
• FOD (Yabancı Madde Hasarı) Kontrolü: Üretim ve montaj ortamında yabancı maddelerin yarattığı riskin yönetilmesi.
• Özel Proses Kontrolü: Kaynak, ısıl işlem, kaplama gibi sonucu doğrudan ölçülemeyen proseslerin sıkı kontrolü.

AS9100 Ailesi: 9100, 9110 ve 9120 Farkı

AS9100 tek bir belge değil, bir standart ailesidir. Firmanızın tedarik zincirindeki rolüne göre doğru aile üyesini seçmek gerekir.

İlişkili Standartlar: AS9101, AS9102, AS9104

AS9100'ü tek başına değil, etrafındaki standart ailesiyle birlikte değerlendirmek gerekir. Bu standartlara doğrudan belgelendirilmezsiniz; bunlar AS9100 belgelendirme şemasını destekleyen dokümanlardır:

• AS9101: Havacılık KYS denetim standardıdır; proses etkinliği PEAR (Process Effectiveness Assessment Report) ile değerlendirilir.
• AS9102: İlk Ürün Muayenesi (FAI) standardıdır; parça, ürün ve karakteristik hesap verebilirliğini düzenler.
• AS9104: Belgelendirme kuruluşunun ICOP (IAQG denetim) şemasına nasıl yetkilendirildiğini ve denetçi yetkinliğini tanımlar.

NADCAP ile AS9100 Aynı Şey mi?

Hayır. İkisi sıklıkla karıştırılır ama farklı seviyelerde çalışır. AS9100, şirket çapında bir kalite yönetim sistemi belgesidir. NADCAP (National Aerospace and Defense Contractors Accreditation Program) ise PRI (Performance Review Institute) tarafından yönetilen, proses seviyesinde özel proses akreditasyonudur; kaynak, ısıl işlem, tahribatsız muayene (NDT), kimyasal işlem ve kaplama gibi prosesleri kapsar. Çoğu durumda NADCAP başvurusundan önce firmadan AS9100 (veya kabul edilebilir eşdeğer) bir KYS belgesi beklenir. Yani NADCAP, AS9100'ün yerine geçmez; onu tamamlar.

AS9100 Belgesi Nasıl Alınır? Adım Adım Süreç

AS9100 belgelendirme süreci, ISO 9001'e göre daha teknik ve daha kapsamlıdır. DIM Danışmanlık olarak yürüttüğümüz süreç şu adımlardan oluşur:

1. Mevcut Durum Analizi (Gap Analizi)

Firmanızın mevcut altyapısı ile AS9100 gereklilikleri arasındaki farklar belirlenir. Özellikle kalite yönetim sistemi altyapınızın havacılık şartlarına uygunluğu test edilir.

2. Eğitim ve Farkındalık

Personelinize AS9100 temel eğitimi, risk yönetimi, FOD ve özel proses farkındalığı eğitimleri verilir. Havacılık bilinci oluşturulmadan sistem yaşatılamaz.

3. Dokümantasyon ve Sistem Kurulumu

Kalite el kitabı, prosedürler ve süreç haritaları havacılık diline uygun olarak yapılandırılır. Tedarikçi değerlendirme kriterleri, konfigürasyon yönetimi ve izlenebilirlik süreçleri sisteme entegre edilir.

4. Uygulama ve İç Denetim

Sistem çalıştırılır, kayıtlar oluşturulur. Ardından yetkin iç denetçiler veya danışmanlarımız tarafından bir "prova denetimi" yapılarak eksikler kapatılır.

5. Belgelendirme Denetimi (Stage 1 ve Stage 2)

Belgelendirme denetimi iki aşamalıdır. Stage 1'de doküman ve hazırlık olgunluğu incelenir. Stage 2'de saha denetimi yapılarak sistemin gerçek uygunluğu değerlendirilir. Tespit edilen uygunsuzluklar için düzeltici faaliyet istenir; bunlar kapatıldığında belge düzenlenir.

AS9100 Belgesi Ne Kadar Sürede Alınır?

Belgelendirme süresi firmanın olgunluğuna, çalışan sayısına ve kapsamına göre değişir. Mevcut bir ISO 9001 altyapısı olan firmalarda süreç, sıfırdan kurulum gereken durumlara göre belirgin biçimde kısalır; gerçekçi bir takvim ancak gap analizi sonrasında çıkarılabilir. Süreyi belirleyen başlıca etken, havacılığa özgü ek şartların (konfigürasyon, sahte parça, emniyet, FAI) sisteme ne ölçüde entegre edilmesi gerektiğidir.

AS9100 Belgesi Kaç Yıl Geçerli? Gözetim ve Yeniden Belgelendirme

AS9100 sertifikası 3 yıl geçerlidir. Bu süre boyunca sistem, her yıl yapılan gözetim (surveillance) denetimleriyle sürdürülür. Üçüncü yılın sonunda ise yeniden belgelendirme (recertification) denetimi yapılarak döngü yenilenir. Gözetim denetimlerinin aksatılması, belgenin askıya alınmasına veya iptaline yol açabilir.

AS9100 Belgesi Fiyatı Neye Göre Belirlenir?

AS9100 maliyeti sabit bir paket rakamı değildir; ISO 9001 belgesi fiyatında olduğu gibi, akredite belgelendirme kuruluşunun denetim için ayıracağı adam-gün sayısına ve firmanızın hazırlık olgunluğuna göre şekillenir. Aşağıdaki tablo, toplam yatırımın iskeletini oluşturan kalemleri özetler.

AS9100 İçin Devlet Desteği

AS9100/EN 9100 sertifikasyon ve danışmanlık giderleri, Ticaret Bakanlığı'nın Pazara Giriş Belgelerinin Desteklenmesi kapsamında destek konusu olabilmektedir; bu kapsamda uygun giderlerin belirli bir oranı (firma başına yıllık tavanla) geri alınabilir. Destek oranları ve tavan tutarları yıllara göre güncellendiği için başvuru öncesinde yürürlükteki tebliğin teyit edilmesi gerekir. Ayrıca Savunma Sanayii Başkanlığı (SSB) tarafından yürütülen ve savunma sanayisi tedarikçilerini olgunlaştırmaya yönelik EYDEP (Endüstriyel Yetkinlik Değerlendirme ve Destekleme Programı), AS9100 yolundaki firmalar için ilgili bir programdır.

OASIS Veritabanı ve Onaylı Tedarikçi Listesi (QPL)

OASIS (Online Aerospace Supplier Information System), IAQG'nin kurduğu ve işlettiği merkezi tedarikçi portalıdır. AS9100 sertifikaları, denetim sonuçları, akredite belgelendirme kuruluşları ve denetçi yetkinlik durumları burada tutulur. Havacılık alıcıları tedarikçilerini bu veritabanından doğrular. Belge almak, firmanızı "yerel atölye" statüsünden "küresel havacılık tedarikçisi" ligine taşır:

• Görünürlük: Boeing, Airbus ve Lockheed Martin gibi alıcıların tedarikçi aradığı OASIS'te listelenirsiniz.
• İhale Şartı: Türkiye'de TUSAŞ, TEI, ROKETSAN ve ASELSAN gibi ana yüklenicilerin onaylı tedarikçi listesine (QPL) girmenin ön şartıdır.
• Süreç Verimliliği: Hata ve hurda oranlarını düşürür, zamanında teslimat performansını artırır.

Havacılık ve savunma tedarik zincirinde AS9100, sözleşmesel bir "giriş bileti"dir. Akredite ve IAQG/OASIS sistemine kayıtlı olmayan bir belge, havacılık müşterileri tarafından kabul edilmez ve yatırımınız boşa gidebilir.

AS9100 Belgesini Kimler Alabilir?

Sadece uçak üreticileri değil, tedarik zincirinin her halkası bu belgeyi alabilir ve çoğu zaman almak zorundadır:

• Havacılık ve savunma için parça üreten talaşlı imalatçılar.
• Kompozit, döküm ve dövme firmaları.
• Uçak bakım, onarım ve revizyon merkezleri (MRO - AS9110).
• Aviyonik yazılım ve elektronik kart tasarımcıları.
• Havacılık malzemesi depolayan ve satan distribütörler (AS9120).

Danışmanlık Firması mı, Belgelendirme Kuruluşu mu? DIM Danışmanlık'ın Rolü

Bu iki rolü ayırmak, doğru ve geçerli bir belge almanın ilk şartıdır. DIM Danışmanlık bir danışmanlık firmasıdır: firmanızı denetime hazırlar, eğitimleri verir, dokümantasyon altyapısını kurar ve sisteminizi AS9100 şartlarına göre yaşatmanıza rehberlik eder. Belgeyi düzenleyen taraf ise bağımsız, akredite ve IAQG şemasına kayıtlı belgelendirme kuruluşudur. Tarafsızlık ilkesi gereği, size danışmanlık veren firma sizi aynı zamanda belgelendiremez.

AS9100 için danışmanımızla ücretsiz görüşün

AS9100 Hakkında Sıkça Sorulan Sorular

AS9100 ile ISO 9001 arasındaki fark nedir?

AS9100, ISO 9001:2015'in tüm maddelerini içerir ve üzerine uçuş emniyeti, konfigürasyon yönetimi, sahte parça önleme, FAI ve özel proses kontrolü gibi havacılık şartları ekler. AS9100'lü firma ISO 9001'i otomatik karşılar; tersi geçerli değildir.

ISO 9001 belgem var, doğrudan AS9100 denetimine girebilir miyim?

ISO 9001 altyapısı süreci hızlandırır ancak doğrudan denetime girmek için yeterli değildir. Havacılığa özgü ek şartların (FAI, konfigürasyon, sahte parça, emniyet) sisteme entegre edilmesi gerekir.

AS9100 belgesi kaç yıl geçerlidir?

Belge 3 yıl geçerlidir. Her yıl gözetim denetimi, üçüncü yılın sonunda ise yeniden belgelendirme denetimi yapılır.

AS9100, AS9110 ve AS9120 arasındaki fark nedir?

AS9100 tasarım ve üretim, AS9110 bakım-onarım (MRO), AS9120 ise distribütör/stokçu firmalar içindir.

AS9100, EN 9100 ve JISQ 9100 aynı belge mi?

Teknik içerikleri özdeştir; yalnızca bölgesel numara konvansiyonları farklıdır ve karşılıklı tanınırlık ilkesiyle birbirinin yerine geçerli sayılır.

NADCAP, AS9100 ile aynı mı?

Hayır. AS9100 şirket çapında bir KYS belgesidir; NADCAP ise kaynak, ısıl işlem, NDT gibi özel proseslerin akreditasyonudur ve AS9100'ü tamamlar, yerine geçmez.

AS9100 belgesini kim düzenler?

Belgeyi, IAQG şemasına (ICOP) kayıtlı, akredite bağımsız bir belgelendirme kuruluşu düzenler. DIM Danışmanlık yalnızca hazırlık ve danışmanlık desteği verir.

Resmi Kaynaklar

• IAQG - International Aerospace Quality Group
• SAE International - AS9100 Standardı
• TÜRKAK - Türkiye Akreditasyon Kurumu

Havacılık standartları hata kabul etmez; yanlış kurulan bir sistem denetimden geçemez ve firmanıza zaman ve para kaybettirir. DIM Danışmanlık, 15 yılı aşkın tecrübesiyle firmanızı AS9100 (Rev D) denetimlerine hazırlar ve süreci yönetir. Savunma sanayisi projelerinde yer almak ve firmanızı OASIS listesine yazdırmak için hemen bizimle iletişime geçin.